خطرات کار با عوامل بیولوژیک و مقررات بهداشتي
آزمایشگاه هایی که در آنها فعالیت های میکروبی انجام می شود از قبیل آزمایشگاه های تحقیقات میکروبی وکلینیکی، از جمله مکانهایی هستند که در آنها امکان انتقال عوامل بیولوژیک خطرناک وجود دارد. لذا وجود یک دستورالعمل و پروتکل و در واقع یک تشریفات حفاظتی خاص برای پیشگیری از بروز حوادث احتمالی ضروری است. در اغلب کشورها برای کسانی که بنحوی در این مراکز فعال هستند، قوانین و مقررات خاصی اعمال می شود و معمولاً یک طرح کنترل بررسی در معرض قرار گیری احتمالی پرسنل اجرا میشود. این طرح به گونه ای است که پرسنل را از آلودگی و عفونی شدن بویژه آلودگی به ویروس هپاتیتB (HBV) و ویروس ایدز(HIV) حفاظت می نماید. حفاظت موثر در مقابل تمام عوامل عفونی مستلزم یک اقدامات کنترلی و حفاظتی قوی و قانونمند است. نکات ودستورالعمل های ایمنی باید به تعداد پرسنل و محققین شاغل درآزمایشگاه تهیه و در اختیار آنها قرارگیرد.
مطالعات انجام شده در خصوص عفونتهای قابل انتقال در آزمایشگاه ها نشان می دهد که اکثر این عفونتها ناشی از در معرض قرار گیری يا حوادث احتمالی نیستند، بلکه ناشی از حمل و نقل و جابجایی دستی متداول نمونه های بیماران و نمونه هایی که به نحوی با آن سرو کار دارند مي باشد. عدم آگاهي و بی دقتی دو مورد از معمولترین علتهای حوادث آزمایشگاهی می باشند که معمولاً طی فرایند نمونه گیری و تهیه نمونه آئروسلهای عفونی، بوقوع می پیوندند و منشاء و علت اکثر عفونتهای آزمایشگاهی می شوند. برای کاهش و به حداقل رساندن در معرض قرار گیری با عوامل بیولوژیکی، و کاهش حوادث آزمایشگاهی می بایست فعالیت های آزمایشگاهی بخوبی طراحی، برنامه ریزی و اجرا شود. به گونه ایی که رعایت نکات ایمنی برای تمام افراد در هر زمان الگوی کاری آنها قرار گیرد. با این کار می توان، ازعدم انتقال و پراکندگی عوامل بیولوژیک و بیماریزا مطمئن شد. در تمام شرایط رعایت قوانین و مقررات و آئین نامه های محلی و منطقه ای و ملی در هر مرکزی از ضروریات و نیازهای اولیه است(1).
قوانین بهداشتی کار با عوامل بیولوژیک خطرناک، به منظورحفاظت پرسنل در مقابل خطراتی است که ممکن است سلامتی آنها را در اثر کار با عوامل بیولوژیک تهدید کند. قوانین در واقع جنبه حمایتی برای افراد و محیط زیست دارند. بخصوص در مواردی که با میکرارگانیزمهای مهندسی ژنتیک شده کار می شود، رعایت ضوابط و قوانین برای جلوگیری از نشت آنها به محیط زیست ضروری است(2).
سطوح ایمنی در آزمایشگاههای بیولوژیک
سطوح ايمني بيولوژيك بطور خلاصه در جدول شماره يك ذكر و در ادامه بطور كامل تري بحث شده است(2).
جدول شماره يك: سطوح ایمنی بیولوژیک
|
کاربرد |
ایمنی بيولوژيك سطح یک |
ایمنی بيولوژيك سطح دو |
ایمنی بيولوژيك سطح سه |
ایمنی بيولوژيك سطح چهار |
|
نوع کاربرد |
آزمایشگاههای آموزشی ثانویه تا حد دانشجویان لیسانس ، و کار روی عواملی که علت بیماری و تهدید جدی برای سلامتی پرسنل هستند. |
مخصوص آزمایشگاههای کلینیکی، تشخیصی و آموزشی دانشگاه ها و تحقیقات اولیه کار با عواملی که اگر با پوست و یا از طریق مجاری گوارشی و یا مجاری تنفسی انسان تماس پیدا کنند، خطرناک بوده و از طریق هوا قابل انتقال نیستند. |
مخصوص آزمایشگاه هائی است که، روی عوامل بیولوژیک قابل انتقال از طریق هوا و مجاری تنفس کار می کنند و ممکن است بطور جدی برای پرسنل تهدید کننده و کشنده باشند. |
مخصوص تحقیق روی عوامل بیولوژیک خطرناک که تهدید جدی برای سلامتی انسان بوده، و بیماری های خطرناکی ایجاد می کنند. انتقال از طریق هوا بوسیله آئروسلها انجام می شود و معمولاً روش درمانی و یا واکسن خاصی برای مقابله با آنها در دسترسی نیست. |
درجه بندی آزمایشگاه ها از نظر ایمنی بیولوژیک، به چهار سطح یک الی چهار تقسیم می شود که توسط تعدادی از موسسات مانند موسسه استاندارد ملی امریکا(ANSI)، موسسه امریکاییASHRAE، CDC، موسسه ملی بهداشت(NIH) و DHHS بصورت قوانین ومقررات خاصی ارائه شده است. سطوح مختلف ایمنی در آزمایشگاه بوسیله بررسی میزان خطر ناشی از در معرض قرار گیری با انواع عوامل عفونی و درجات حفاظت افراد، حفاظت محیط و جامعه از آلودگی طراحی و تعیین می شوند(2-11).
ایمنی بيولوژيك سطح یک
این سطح از ایمنی برای فعالیت های مرتبط با عوامل ناشناخته ایی که علت بیماری در انسان می شوند و حداقل خطرات بالقوه را برای پرسنل آزمایشگاه و محیط دارند، مناسب است. نیازی به جداسازی ساختمان آنها از سایر قسمتهای ساختمان نیست و کارها براحتی روی میزهای معمولی باز با استفاده از دستورالعملهای استاندارد میکروبیولوژیکی انجام می شود(شكل شماره 1).
تجهیزات خاص یا طراحی امکانات خاص مورد نیاز نیست و کابردی ندارد. پرسنل آزمایشگاه، باید آموزش مخصوص کار معمول در آزمایشگاه را به كمك یک فرد آگاه و دانشمندی که تخصص لازم دارد بگذرانند. برای تامین ایمنی سطح یک توجه به نکات و استاندارهای ذیل ضروری است:
الف) استانداردها و دستورالعملهای ایمنی فعالیت های میکروبی:
- قبل از کار و استفاده از هر ماده شیمیایی لازم است ابتدا برچسب اطلاعات (روی ظرف آن زده شده) و دستورالعمل ایمنی آن ماده را بدقت بخوانید. این دو، منبع اطلاعاتی خوبی برای ایمنی کار با مواد شیمیایی در آزمایشگاه می باشند. برای ایمنی بیشتر در آزمایشگاه باید تمام اقلام شیمیایی بر چسب حاوی اطلاعات کافی داشته باشند که در آنها نحوه نگهداری، مصرف، نکات و احتیاطات ایمنی شامل نکات ایمنی در مقابل آتش سوزی، ایمنی در مقابل جریان الکتریکی و ایمنی در کار با مواد شیمیایی و ایمنی بیولوژیک در آنها ذکر شده باشد. این نکات کمک می کنند تا احتمال بروز خطر به حداقل برسد(9).
- دسترسی به آزمایشگاه محدود است و محدودیت استفاده از آزمایشگاه هنگام آزمایشات یا کار با محیط کشتها وجود دارد.
- هر فرد باید دستهای خود را بعد از هر گونه کارهای میکروبی دستی و بعد از در آوردن دستکشها از دست خود و قبل از ترک آزمایشگاه بخوبی با استفاده از مایعات شوینده و ضدعفونی کننده بشوید.
- خوردن، نوشیدن، سیگار کشیدن، تماس دستها با عینکها، استفاده از لوازم آرایشی، ذخیره غذا برای استفاده انسان در محیط های کار میکروبی ممنوع است. افرادی که در حین کار در آزمایشگاه عینک می زنند و با آن در تماس هستند باید از عینکهای ایمنی و یا حفاظ مخصوص برای چهره خود استفاده کنند. غذا باید در محیط خارج از آزمایشگاه و محل کار، داخل قفسه مخصوص یا یخچالی که مخصوص این کار طراحی شده باشد قرار داده شود.
- از مکیدن دهانی پی پت خود داری شود، و از پي پتهاي مکانیکی مخصوص استفاده شود و برای دفع اشیاء نوک تیز و برنده برنامه ریزي لازم مطابق دستورالعلملهای موجود انجام و از Safety Box مناسب استفاده شود.
- تمام روشهای کاری واجرائی باید بدقت و کامل اجرا شود به نحوی که تولید ذرات و آنروسلها و ترشحات در محیط آزمایشگاه به حداقل برسد.
- باید سطح میزکارحداقل روزی یک نوبت و بعد از هر فعالیت و کار میکروبی گندزدائی و رفع آلودگی شود.
- تمام محیط کشتها، ذخائر اضافی مواد و سایر مواد زائد تولیدی باید قبل از دفع از آزمایشگاه به کمک یک روش مناسب مثل اتو کلاوکردن، گندزدائی و رفع آلودگی شود. مواد گندزدائی شده باید قبل از خروج از آزمایشگاه درون ظروف مخصوص محکم و بدون نشت بسته بندی و سپس مطابق قوانین ملی و منطقه ایی فورا˝ دفع شوند.
- مشخصات و علائم اختصاصي یک عامل بیولوژیک خطرناک ارسالی به آزمایشگاه، حتی عوامل عفونی موجود و اطلاعات لازم مربوط به عامل بيولوژيك، بایدحین ارسال دقیقاًذکر شود(شامل نام عامل یا عوامل مورد استفاده و نام و شماره تلفن محقق مربوطه)
-یک برنامه کنترل حشرات و جوندگان هم باید مورد توجه قرار گیرد.
ب) فعالیت های ویژه : نيازي ندارد.
ج) تجهیزات ایمنی:
- با توجه به روشهای مورد استفاده در ایمنی سطح یک، روشهای محدود کننده یا تجهیزات خاصی مثل هودهای ایمنی بیولوژیکی معمولاً مورد نیاز نمی باشد.
- بايد از روپوش و گان برای پیش گیری از آلودگی سایر لباسهای پرسنل، استفاده شود.
- اگر پوست دست فرد، دچار آسیب دیدگی و خراشهایی می باشد باید از دستکش استفاده شود یا برس مناسب موجود باشد. در ضمن دستکشهای پودری لاتکس هم باید در دسترس باشد.
- در فعالیت هایی که امکان پخش ترشحات میکرارگانیزمها یا سایر مواد خطرناک وجود دارد پرسنل باید ازعینکهای حفاظتی مخصوص استفاده کنند.
این مطلب ادامه دارد و در آینده بخشهای بعدی آن ارائه خواهد شد.