مهندسی بهداشت محیط

معرفي كمعرفي كنوانسيون هاي مواد شيميايي و پسماند هاي خطرناك و تعهدات كشور کنوانسیون استکهلم: تاريخچه كنوانسيون : آلاينده هاي آلي پايدار ( Persistent Organic Pollutants ) تركيبات آلي طبيعي يا مصنوعي بوده كه در برابر تجزيه بيولوژيكي ، شيميايي و حتي پرتوها مقاوم مي باشند . اين مواد بطور كلي داراي مشخصه هايي نظير حلاليت كم در آب و حلاليت زياد در چربي ( كه سبب مي شود اين مواد در بافتهاي چربي موجودات زنده انباشته شود ) هستند .POPs در غلظت هاي پايين از طريق حركت آب رودخانه ها و درياها انتقال يافته و چون اين مواد جزء موادآلي نيمه فرار به شمار مي روند ، قادر به طي مسافتهاي طولاني در اتمسفر به همراه جريان هوا بوده كه سبب انتشار گسترده در سطح زمين حتي در مناطقي كه از اين مواد استفاده نمي شود ، مي گردد . بنابر اين انسان و موجودات زنده در دركجاي دنيا در معرض تماس با POPs قرار داشته كه در برخي موارد اين موضوع در يك دوره زماني افزايش مي يابد.كنوانسيون استکهلم با هدف حفاظت ازسلامت انسان و محيط زيست در برابر آلاينده‌هاي آلي پايدار(POPs) و برنامه ریزی جهت کاهش و حذف کاربردآنها در تاريخ 22 مي سال 2002 توسط 126 كشور امضا گرديد و كشور ایران بعد از تصویب متن کنوانسیون توسط شورای نگهبان و مجلس شورای اسلامی در ارديبهشت ماه سال 1384 ، در خرداد ماه سال 1385 رسماٌ به کنوانسیون استکهلم ملحق گردید و دفتر بررسی آلودگی آب و خاک سازمان به عنوان مرجع ملی این کنوانسیون در کشور اجرای مفاد آن را عهده دار گردیده است. هدف : ممنوعيت ومحدوديت توليد، مصرف، صادرات و واردات آلاينده‌هاي آلي پايدار(POPs) مشمول کنوانسیون، ظارت بر جابجايي، نگهداري و دفع مناسب اين مواد، کاربرد دستورالعمل بهترین روشهای دردسترس وبهترین تجارب زیست محیطی (BAT&BEP) درکشور، ارائه كمكهاي مالي و تخصصي از طرف کنوانسیونبه كشورهاي در حال توسعه درمديريت اين مواد است. پسماند هاي مشمول كنوانسيون : آلدرين، كلردان، د.د.ت، ديلدرين، اندرين، هپتاكلر ، هگزاكلروبنزن، مايركس، روغنهاي آسكارل و توكسافن ب ) كنوانسيون روتردام : تاريخچه كنوانسيون : در دهه هشتاد قرن بیستم میلادی وجود 75000 ماده شیمیایی مختلف و اضافه شدن سالانه 1500 نوع جدید به فهرست این مواد پایش و مدیریت آنها را که اغلب دارای پتانسیل بالای خطر برای انسان و محیط زیست بودند برای دولتها مشکل نموده بود. رشد تجارت جهانی مواد شیمیایی نیز بر نگرانیهای دولتها خصوصاً دول کشورهای در حال توسعه در مورد نحوه مدیریت و کاربرد آنها می افزود. با توجه به این مشکلات و طرح موضوع در جلسات بین المللی مختلف دو سازمان برنامه زیستمحیطی سازمان ملل (UNEP)و سازمان خواربار جهانی (FAO) در سال 1998 متن كنوانسيون روتردام را تهیه نمودند. و متن آن در 10 سپتامبر سال 1998در شهر روتردام هلند پذيرفته و در24 فوريه 2004 در جهان لازم‌الاجرا گرديد. متن این کنوانسیون دربهمن ماه 1377برابر با فوريه سال 1999 مورد امضای ایران واقع شد و در در خرداد ماه 1381 برابر با ماه مي 2002 ميلادي لايحه الحاق دولت به كنوانسيون روتردام به تصويب هيأت محترم دولت رسيد. هم اکنون دفتر آب و خاک سازمان به عنوان مرجع ملی بخش مواد شیمیایی صنعتی امور مربوط به اجرای مفاد این کنوانسیون را همگام با سازمان حفظ نباتات به عنوان مرجع ملی بخش آفت کشها عهده دار می باشد. هدف كنوانسيون : پيشبرد تقسيم مسئوليت و تلاش براي همكاري ميان كشورهاي عضودر تجارت بين الـمللي مواد شيميائي خطرناك به منظور حفظ سلامت بشر و محيط زيست ازپتانسيل خطرناك اين مواد و تشريك مساعي در استفاده صحيح زيست محيطي از مواد شيميايي خطرناك و تبادل اطلاعات مربوط به اين آنها است. پسماند هاي مشمول كنوانسيون : آفت‌كشهايي نظير ديلدرين، كلردين، كاپتافل، د.د.ت، دي برومو اتان، اتيلن دي كلريد، اتيلن اكسايد، ليندين، فلورواستاميد، هپتاكلر، هگزاكلوروبنزن، پاراتيون، تركيبات جيوه، پنتاكلروفنل، توكسافن و مواد صنعتي نظيرانواع آزبستهاي آمفيبول، روغنهاي آسكارل، تترا اتيل سرب و تترا متيل سرب و دي بروموپروپيل فسفات ج ) كنوانسيون بازل : تاريخچه كنوانسيون : اين كنوانسيون در مورد كنترل نقل و انتقال برون مرزي پسماندهاي خطرناك مي باشد . در اواخر دهه 1980 افزايش اعمال قوانين و مقررات زيست محيطي در كشورهاي صنعتي موجب افزايش هزينه‌هاي امحاء پسماندهاي خطرناك ناشي از صنايع مختلف گرديد. از اين رو«سوداگران مواد سمي» انتقال اين پسماندها را به كشورهاي در حال توسعه و اروپاي شرقي آغاز نمودند و ميزان پسماندهاي خطرناك در كشورهاي مزبور بالا رفت. در 22 مارس سال 1989 كنوانسيون بازل به منظور كنترل حمل و نقل برون مرزي پسماندهاي خطرناك و دفع اصولي آنها در پاسخ به نگراني كشورهاي درحال توسعه به دلیل محدوديت تواناييهاي فني و مالي آنها جهت مقابله با انباشت غيرقانوني پسماندهاي خطرناك توسط برنامه محیط زیست سازمان ملل (UNEP)به تصويب كشورهاي مختلف رسيد و در5 مي سال 1992 در جهان لازم الاجرا گرديد. تعداد اعضاء كنوانسيون در حال حاضر 162 کشور است. ایران بعد از تصویب شورای نگهبان و تصویب نهایی مجلس شورای اسلامی درتاریخ 15/10/1371 به عنوان عضو رسمی به كنوانسيون ملحق شد و دفتر بررسی آلودگی آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست به عنوان مرجع ذیصلاح کشور امور مربوط به اجرای مفاد این کنوانسیون را عهده دار میباشد. هدف كنوانسيون : ايجاد يك حاكميت جامع برحمل و نقل و امحاء پسماندهاي خطرناك و ساير انواع پسماندهابه منظورحفاظت از سلامت انسان و محيط زيست در برابر اثرات سوء و يا مديريت غير اصولي آنها است که از طریق كنترل و كاهش حمل و نقل،مديريت صحيح زيست محيطي، كاهش اندازه و خطر و اطمينان از نزديكی محل امحاء به محل ايجاد پسماندهاي خطرناك است. پسماند هاي مشمول كنوانسيون : پسماندهاي بيمارستاني و دارويي، حفاظت كننده‌هاي چوب، آفت‌كشها، پسماندهاي ناشي از توليدات چسبها، رنگها ، پلاستيكها و مواد شيميايي مورد كاربرد درعكاسي، روغنهاي آسكارل، آزبست، پسماندهاي حاوي متال‌كربنيلها، بريليوم، تركيبات كروم چند ظرفيتي، تركيبات مس،ارسنيك، سلنيوم، كادميوم، آنتيموان، تلوريوم، جيوه تاليوم، سرب، تركيبات معدني ‌حاوي فلوئور، سيانيدهاي‌معدني،تركيبات آلي فسفردار،فنلها و اترها د )كنوانسيون سايكم : رهیافت راهبردی مدیریت بین المللی مواد شیمیایی، سایکم SAICM بیش از 30 سال است که نیاز به مدیریت صحیح زیست محیطی مواد شیمیایی درسطح دنیا شناسایی شده است. در سال 1992 در اجلاس زمین در ریودوژانیرو دستورکار 21 مبنی برایجاد چارچوب سیستماتیک مشارکتی توسعه پایدار مورد تصویب واقع شد. فصل 19 این دستورکار به مدیریت صحیح زیست محیطی مواد شیمیایی اختصاص دارد. بدین منظور تشكيل مجمع بین الدولی ایمنی شیمیایی (IFCS) در آوریل 1994 در سوئد طی کنفرانس بین المللی ایمنی شیمیایی باحضور رؤسای اجرایی برنامه محیط زیست سازمان ملل(UNEP)،سازمان جهانی کار(ILO) و سازمان بهداشت جهانی (WHO) و نمایندگان 114 کشور و سازمانهای بین دولتی وغیردولتی به تصويب رسيد. پیش نویس رهیافت راهبردی مدیریت بین المللی مواد شیمیایی (SAICM) توسط مجمع بین دولتی ایمنی شیمیایی(IFCS) در سال 2000 تهیه گردید. موضوع اصلی سایکم مدیریت صحیح زیست محیطی مواد شیمیایی در طول دوره عمر ماده درسطح دنیا می باشد. بدین ترتیب سایکم بخشهای مختلف نظیر محیط زیست، بهداشت، کشاورزی، کار، صنعت و توسعه را جهت گسترش و ارتقاء ایمنی شیمیایی مورد خطاب قرار میدهد. در بهمن ماه سال 1384 برابر با فوریه سال 2006 در اولین اجلاس بین المللی مدیریت شیمیایی با حضور معاون رئیس جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست (خانم دکتر جوادی) سایکم مورد تصویب حدود 150 کشور دنیا واقع گردید و هم اکنون دفتر بررسی آلودگی آب و خاک سازمان عهده دار امور زیست محیطی مربوط به اجرای برنامه جهانی مدیریت زیست محیطی مواد شیمیایی در کشور می باشد. حوزه كاري : برنامه عمل جهانی رهیافت راهبردی مدیریت بین المللی مواد شیمیائی موسوم به سایکم (SAICM) بسیاری از تعهدات ایران را در قبال اجرای کنوانسیونهای ایمنی شیمیائی که قبلا به تصویب مجلس اسلامی رسیده است پوشش می دهد. در این زمینه کمیسیون تخصصی ایمنی شیمیائی که بر اساس مصوبه شورایعالی امنیت ملی و متشکل از نمایندگان تام الاختیار ارگانهای ذیربط داخلی بصورت مستمر در وزارت امور خارجه تشکیل می گردد که حوزه های کاری هر یک از سازمانها و وزارتخانه ها ی داخلی را برای اقدام مقتضی به آنها ابلاغ و از هر یک درخواست ارائه گزارش پیشرفت کار می نماید. حوزه های کاری در مسئولیت سازمان حفاظت محیط زیست شامل 12 حوزه می باشد که مسئولیت اجرای این 12 حوزه بر عهده دفتر بررسی آلودگی آب و خاک است که در مواردی نیاز به جذب همکاری دفاتر داخلی و همچنین ادارات کل استانها و سایر وزارتخانه های ذیربط دارد. ح ) بررسي آلودگي فلزات سنگين : در جدول تناوبی به آن تعداد ازعناصر که وزن اتمی بالایی داشته و در درجه حرارت اتاق خاصیت فلزی دارند فلز سنگین اطلاق می شود.از آنجائی که تعاریف مختلفی برای این عناصر شده و در این طبقه عناصر مختلفی قرار داده شده اند باید تنها از اصطلاح فلزات و یا شبهه فلزات استفاده نمود.بر اساس این تعاریف فلزات مس تا بیسموت در جدول تناوبی که دانستیته بیشتر از 4 دارند به عنوان فلزات سنگین تعریف شده اند.در جدول تناوبی به فلزات گروه 3 تا 16 در تناوب 4 و 4 به بعد فلزات سنگین می گویند. بسیاری از این عناصر نه تنها برای حیات بیولوژیکی ضروری نیستند بلکه بسیار هم خاصیت سمی دارند. ارگانیسمهای زنده به مقادیر بسیار کمی از فلزات سنگین برای ادامه رشد و بقاء نیار دارند که به اصطلاح به آنها Trace Elements می گویند مثل آهن ، کبالات ، مس ، منیزیم ، مولیبدن ، وانادیم ، استرنیم و روی و اگر ازآن حداقل مورد نیاز و ضروری افزایش یابند باعث اخلال در رشد می گردند. سایر فلزات سنگین مانند جیوه ، سرب و کادمیم عناصر حیاتی نبوده و اثرات سود مندی بر حیات ارگانیسمهای زنده ندارند به طوریکه تجمع آنها در بدن موجودات زنده به خصوص پستانداران باعث بیماریهای خطرناکی می گردد.مسیرهای ورود به بدن پستانداران به طور معمول از طریق هوای آلوده که در مناطق صنعتی پس از بارندگی وارد خاک و آب زیرزمینی می شوند و همچنین از طریق دریاها و اقیانوسها می باشد. در مسمومیتهای ناشی از مصارف داروئی فلزات سنگین شامل آهن ، منیزیم ، آلمینیم یا برلیوم می باشند. در مبحث حفاظت محیط زیست ، بهداشت و سلامت انسانها فلزاتي مانند سرب، جيوه، مس، كادميوم ، نيكل،کروم و.. جزء گروه فلزات سنگين بوده که اين عناصر و بسياري از ترکيبات آنها به لحاظ اثرات سوء و زيانبارشان بر سلامت انسان و محيط زيست از سموم پرخطر پيرامون ما محسوب مي گردند. اين سموم در هواي تنفسي، آب آشاميدني، مصالح ساختماني، لوازم آشپزخانه و حتي البسه موجود مي باشند. يکي از اساس ترين مسئله در ارتباط با فلزات سنگن عدم متابوليزه شدن آنها در بدن مي باشد. در واقع فلزات سنگين پس از ورود به بدن ديگر از بدن دفع نشده بلکه در بافتهائي مثل چربي، عضلات، استخوانها و مفاصل رسوب کرده و انباشته مي گردندکه همين امر موجب بروز بيماريها و عوارض متعددي در بدن مي شود. فلزات سنگين همچنين جايگزين ديگر املاح و مواد معدني مورد نياز در بدن مي گردند. مثلاً در صورت كمبود روي در مواد غذايي كادميوم جايگزين آن مي گردد. به طور کلي اختلالات عصبي (پاركينسون، آلزايمر، افسردگي، اسكيزوفرني) - انواع سرطان ها - فقر مواد مغذي - بر هم خوردن تعادل هورمونها - چاقي - سقط جنين - اختلالات تنفسي و قلبي-عروقي - آسيب به كبد، كليه ها و مغز - آلرژي و آسم - احتلالات غدد درونريز-عفونتهاي ويروسي مزمن - كاهش آستانه تحمل بدن - اختلال در عملكرد آنزيمها - تغيير در سوخت و ساز - ناباروري - كم خوني - خستگي - تهوع و استفراغ - سردرد و سرگيجه - تحريك پذيري - تضعيف سيستم ايمني بدن - تخريب ژنها - پيري زودرس-اختلالات پوستي - كاهش حافظه - بي اشتهايي - التهاب مفاصل - ريزش مو - پوكي استخوان و در موارد حاد مرگ از نتايج اثرات ورود فلزات سنگين به بدن انسان مي باشد. از طرفي خاصيت تجمع پذيري فلزات سنگين در گياهان و ورود آنها به زنجيره غذائي خطرات ناشي از آنها را دو چندان مي کند.با رشد صنعت و افزايش مصرف مواد شيميائي ورود آنها در آّب ، خاک و هوا و آلوده شدن محيط احتمال روياروئي انسان با خطرات ناشي از آنها بيشتر شده است. برنامه یونپ : نظر به مصرف روز افزون مواد شيميائي حاوي فلزات سنگین مانند جیوه ، سرب و کادمیم و همچنین اثرات سوء آنها بر سلامت انسان و محیط زیست و با توجه به خاصیت انتقال و انتشار آنها به خصوص جیوه در فواصلی بسیار دورتر از منبع تولید کننده آن موجب شد تا سازمان محیط زیست بین الملل از کشور ها درخواست نماید تا در اجرای برنامه جیوه و سایر فلزات سنگین مهم مانند سرب و کادمیم در سطح ملی و منطقه ای مشارکت و همکاری نمایند تا از طریق همکاریهای منطقه ای و بین المللی نقش بیشتری در جلوگیری و کنترل آلودگی های ناشی از این فلزات سنگین ایفا نمایند. در برنامه فوق بر اقداماتی مانند مدیریت پسماندها و فاضلاب هاي حاوي اين نوع آلودگي ها ، جلوگيري از ورود آنها به منابع آب و خاک و هوا و حفظ سلامت انسانها و محيط زيست از طريق اعمال استانداردهاي تخليه فاضلاب به محيط هاي پذيرنده،پايش منابع آب و خاک و هوا به خصوص کنترل ميزان آنها در آبهاي آشاميدني و آبهاي مصارف کشاورزي ، اجراي قانون مديريت پسماند ها ، جداسازي و يا بازيافت زباله ها و يا فاضلابهاي حاوي آنها، استفاده از تکنولوزيهاي پاک در جهت حذف و جايگزيني آنها با مواد بي خطر و يا کم خطر در پروسه هاي توليد تاکید بیشتری شده است . در این ارتباط سازمان حفاظت محیط زیست نیز به درخواست محیط زیست بین الملل جهت مشارکت در این برنامه پاسخ مثبت داده و و هم اکنون برنامه ها ی کنترل و جلوگیری از آلودگی های ناشی از فلزات سنگین به خصوص سرب ، جیوه و کادمیم را با تاکید بیشتری دنبال می نماید . مشارکت در برنامه هاي بين المللي و استفاده از تجارب کشور هاي موفق ازجمله اجرای برنامه جيوه و برنامه سرب و کادميم UNEP ، اجراي دقيق کنوانسيونها از جمله سايکم ، بازل .آموزشهاي فني– تخصصي مرتبط در سطوح مختلف کارشناسي ، آموزشهاي همگاني ( آگاهي رساني عمومي ) ، همکاري و همآهنگي ارگانهاي ذيربط به خصوص وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکي ، وزارت صنايع و معادن، شهرداريها ، وزارت جهاد کشاورزي و ساير ارگانها ذيربط نيز مي تواند به طور موثري کشور را در جهت نيل به اهداف زيست محيطي مرتبط با حفظ محيط زيست و سلامت انسان در مقابل آلودگي هاي ناشي از فلزات سنگين کمک نمايد. برنامه جيوه، سرب و کادميم : برنامه جيوه با هدف بررسي وضعيت آلودگي محيط زيست در کشورهاي مناطق مختلف دنيا تقريبا از سال 2001 پايه ريزي شده است . با توجه به نگراني هاي موجود در خصوص آلودگي جيوه و عدم اقدامات کافي ملي / منطقه اي در اين زمينه ، شوراي حکام برنامه محيط زيست سازمان ملل در بيست و يکمين نشست خود درفوريه 2001 از دولتها ، سازمانها ي بين دولتي و غير دولتي خواست تا ارزيابي وضعيت جهاني جيوه را در دستور کار خود قرار دهند. براي اين منظور يک گروه کاري تشکيل و گزارشي تهيه نمود که در نشست بيست و دوم شوراي حکام به تائيد رسيد و شوراي حکام از کليه کشورها خواست تا اهداف مشخص خود را جهت کاهش آلودگي جيوه تعيين نمايند وهمچنين از UNEP خواست تا فعاليتهاي لازم جهت ظرفيت سازي و مساعد تهاي فني خودبراي حمايت از کشورها آغاز نمايدو کليه سازمانهاي بين المللي و دولتها و ساير اعضا را براي ظرفيت سازي و ارائه مساعد تهاي مالي و فني در سطوح ملي ، منطقه اي و جهاني به کشورهاي متقاضي تشويق نمايد. جهت دستيابي به اطلاعات بيشتر در خصوص برنامه شوراي حکام محيط زيست و همچنين اطلاعات فني – تخصصي مرتبط با موضوعات ذيل : چرا جيوه و ترکيبات آن به عنوان يک مشکل جهاني مطرح مي باشد؟ اهداف UNEP از برگزاري اين برنامه منابع آلاينده جيوه و ترکيبات آن چرخه جيوه در محيط زيست و زنجيره غذائي و تجمع آن در بدن آبزيان و رسوب پايش و اندازه گيري جيوه در آب خاک ، هوا و بدن آبزيان اثرات آلودگي جيوه بر سلامت انسان اقدامات لازم جهت شناسائي اثرات منفي جيوه در سطح منطقه همچنين پيرو برنامه جيوه و نظر به اهميت جلوگيري و کنترل آلودگي هاي ناشي از ساير فلزات سنگين از جمله سرب ، کادميم و ترکيبات آنها و اثرات سوء آنها بر سلامت انسان ومحيط زيست ، اجراي برنامه سرب و کادميم نيز در راستاي برنامه جيوه و تشويق کشورها جهت مشارکت در اين برنامه در دستور کار شوراي حکام قرار گرفته و از حفاظت محيط زيست بين الملل UNEP خواسته شد تا در اين خصوص گزارش جهاني سرب و کادميم که حاوي اطلاعات فني _ تخصصي و تجارب و اقدامات انجام شده در کشورهاي موفق اروپائي و آمريکا و همچنين وضعيت ساير کشورها از نظر چگونگي مديريت زيست محيطي اين دو فلز است تهيه و در جلسه بيست و چهارم که در نايروبي تشکيل شده بود ارائه گردد. هم اکنون بسياري از کشورها از جمله کشور ايران – سازمان حفاظت محيط زيست به در خواست يونپ جهت مشارکت و همکاري در اجراي برنامه ساير فلزات سنگين از جمله سرب و کادميم نيز پاسخ مثبت داده است. جهت اطلاعات بيشتر در خصوص برنامه شوراي حکام و اقدامات بين المللي انجام شده توسط يونپ به آدرس هاي اينترنتي ذيل مي توانيد مراجعه نمائيد. همچنين گزارش نهائي تهيه شده توسط يونپ در خصوص اطلاعات فني – تخصص و زيست محيطي مربوط به دو فلز سنگين سرب و کادميم نيز که به انگليسي مي باشد در آدرسهاي ذيل قابل دستيابي مي باشند.